خشکسالیهای پیاپی، رشد بیرویه جمعیت و سوءمدیریت منابع آبی، شهر کابل را در آستانه فاجعهای زیستمحیطی قرار داده است. خانوادهها برای دسترسی به چند لیتر آب آشامیدنی، ساعتها در صفهای طولانی انتظار میکشند یا به چاههای آلوده و تانکرهای گرانقیمت وابستهاند.
این معضل نهتنها سلامت و بهداشت ساکنان را تهدید میکند، بلکه با افزایش فشار بر منابع زیرزمینی، آینده کابل را در هالهای از ابهام فرو برده است. در این گزارش، تأثیرات عمیق این بحران بر زندگی روزمره شهروندان و راهکارهای پیشنهادی برای مقابله با آن بررسی میشود.
الهام، یکی از باشندگان منطقهی خیرخانه در شمال کابل، با نگرانی از وضعیت دسترسی به آب آشامیدنی میگوید که نلهای دولتی تنها هفتهای یک یا دو بار آبرسانی میکنند و آن هم برای رفع نیازهای ابتدایی خانوادهها کافی نیست.
او افزود: «من هر روز ناچارم برای تأمین آب مورد نیاز خانوادهام به خانههای دیگر یا مساجد مراجعه کنم. صفهای طولانی ، ساعتها انتظار و گاهی هم بازگشت با دست خالی، بخشی از زندگی روزمره ما شده است.»
الهام با تأکید بر اینکه منابع آب زیرزمینی در حال کاهش است، از مصرف بیرویه و مدیریت ناکارآمد آب در کابل انتقاد کرده و هشدار میدهد که در صورت ادامهی این روند، مردم با بحران جدیتری مواجه خواهند شد.
از سوی دیگر، وحید، یکی دیگر از باشندگان کابل، نیز وضعیت کنونی را نگرانکننده میداند و میگوید:«جمعیت کابل بهطور بیسابقهای در حال افزایش است، اما زیرساختهای آبرسانی هیچگونه همخوانی با این رشد جمعیت ندارد. بسیاری از چاههای عمیق که زمانی منبع اصلی تأمین آب بودند، اکنون خشک شدهاند و یا در حال خشک شدناند.»
به گفتهی او، نبود یک پلان جامع ملی برای مدیریت منابع آبی و بیتوجهی نهادهای مسؤول به این مشکل، ممکن است در سالهای آینده کابل را با بحران شدید بیآبی مواجه سازد.
وحید گفت: «ما فقط بهطور محدود از نل دولتی استفاده میکنیم، چون بهندرت آب دارد. برای تهیهی آب شیرین، هر روز با کراچی و بشکه در سطح شهر میگردیم. آبهایی که در تانکرها به فروش میرسد، قابل نوشیدن است، اما به دلیل مشکلات اقتصادی توان استفادهی دائمی از آن را نداریم.»
با وجود اینکه نهادهای حکومتی و ریاست انرژی و آب حکومت سرپرست بارها از اجرای پروژههای زیرساختی برای بهبود وضعیت آبرسانی در کابل سخن گفتهاند، اما هنوز هم بسیاری از مناطق شهری و حاشیهنشین پایتخت از دسترسی پایدار به آب آشامیدنی محروماند.
در نبود مدیریت مؤثر و منابع پایدار آبی، آیندهی کابل با چالشی جدی روبهرو خواهد شد؛ بحرانی که نه تنها سلامت و بهداشت شهروندان، بلکه امنیت اجتماعی و اقتصادی آنان را نیز تهدید میکند.
نجیبالله سدید، کارشناس مسایل آب و اقلیم، در گفتوگو با خبرگزاری خامهپرس، افزایش بیرویه نفوس شهری را از عوامل اصلی بحران کمآبی در پایتخت عنوان میکند. به گفته او، در دو دهه گذشته، رشد جمعیت در کابل بسیار سریع و غیرپلانی بوده است.
او ادعا میکند، شهر کابل در سال ۱۹۹۰ میلادی کمتر از ۲ میلیون نفر جمعیت داشت، اما تا سال ۲۰۲۵ جمعیت آن بالغ بر ۶ میلیون نفر رسیده که نشاندهنده افزایش سهبرابری نفوس است. به گفته سدید این رشد شتابزده باعث فشار شدید بر منابع آب زیرزمینی، که یگانه منبع تأمین آب کابل است، شده است.
او تأکید میکند که میزان برداشت از آبهای زیرزمینی در کابل بهطور «نگرانکنندهای» افزایش یافته و سطح این آبها سالانه حدود ۵ تا ۶ متر کاهش مییابد. به گفته او، سفرههای آبی در وضعیت بحرانی قرار دارند و ادامه این روند ممکن است به نشست زمین در برخی مناطق کابل بینجامد؛ پدیدهای که پیشتر در برخی از شهرهای ایران، پاکستان و هند مشاهده شده است.
از دیگر نگرانیها، سوءمدیریت منابع آبی و شهرنشینی غیرمنظم در کابل است. به گفته سدید، در حال حاضر بیش از ۵۰۰ کارخانه نوشابهسازی و حدود ۴۰۰ هکتار گلخانهی سبزیجات از منابع آب زیرزمینی کابل استفاده میکنند که تنها این گلخانهها سالانه بیش از ۴ میلیون متر مکعب آب مصرف مینمایند. همچنین استفادههای غیرضروری مانند حوضها و موترشوییها، مصرف بیرویه را تشدید کردهاند.
سدید تأکید میکند که تغییرات اقلیمی تنها نقش اندکی در کاهش منابع آب زیرزمینی کابل داشتهاند. گرچه افزایش دما و تغییر الگوی بارندگی از پیامدهای این تغییرات است، اما بحران اصلی ناشی از افزایش نفوس، مدیریت نادرست و استفاده ناپایدار از منابع آب است.
وی هشدار میدهد که شهر کابل وارد وضعیت بحرانی شده است؛ تانکرهای آب نه تنها برای بسیاری از خانوادهها از نظر اقتصادی بهصرفه نیستند، بلکه آلودگیهای صوتی و زیستمحیطی نیز ایجاد میکنند.
سدید برای مدیریت بحران آب کابل چند راهکار کلیدی از جمله انتقال آب از منابع بیرون کابل بهویژه از دریاهای پنجشیر و غوربند که ظرفیت خوبی برای تأمین آب دارند، ساخت بند شاهتوت در منطقه للندر کابل که میتواند برای حدود ۲.۲ میلیون نفر آب فراهم کند، انتقال مصرفکنندگان بزرگ از کابل به خارج شهر و استفاده از منابع بیرونی برای صنایع بزرگ و مدیریت علمی و اصولی منابع آب زیرزمینی با جلوگیری از استخراج بیرویه آب را ارایه میکند.
مسوولان حکومت سرپرست در وزارت انرژی و آب در مورد پرسش مرتبط با پلانهای حکومت در راستای رسیدگی به بحران آب در کابل پاسخ ارایه نکردند.
نگرانیها در مورد کاهش آب زیر زمینی در افغانستان در حالی بیان میشود که نهادهای سازمان بینالمللی همواره از تاثیرات تغییرات اقلیمی و کمبود آب آشامیدنی سالم هشدار داده و بر رسیدگی به این معضل بزرگ تاکید کردهاند.
جاپان تایمز به تازهگی گزارشی تحت عنوان «کابل در نبرد با کمبود آب در حال شکست خوردن است» منتشر کرد که در آن، به وضعیت دشوار ابی در کابل پرداخته شده است.
در این گزارش به نقل از شماری از کارشناسان گفته است که اگر اقدامی برای بهبود وضعیت آبهای زیرزمینی کابل صورت نگیرد، تا سال ۲۰۳۰ در این شهر هیچ آب زیرزمینی نخواهد ماند.
طبق گزارش رشد جمعیت از برنامهریزی شهری پیشی گرفته و تغییرات اقلیمی باعث کاهش بارندهگی شده که به شدت روی آبهای زیرزمینی کابل اثر گذشتهاند.
جاپان تایمز با استناد به گزارش یک سازمان بینالمللی گفته که تا ۸۰ درصد آبهای زیرزمینی کابل آلوده است و بیش از ۱۰۰ هزار چاه غیرقانونی در این شهر آب استخراج میکنند که بهطور مکرر، عمیقتر حفر میشوند.
ازسویهم دفتر هماهنگی کمکهای بشری سازمان ملل متحد (اوچا) نیز به تازهگی اعلام کرده که حدود ۳۹درصد خانوارها در افغانستان با کمبود آب مواجه هستند. این سازمان برای ارائه خدمات آب، بهداشت و درمان در افغانستان در سال ۲۰۲۵ میلادی ۲۶۴ میلیون دالر درخواست کرده است.
