عبدالسلام، مرد ۷۰ سالهای با موهای سپید و چهرهای رنجور، در گوشهای از کابل روزگار میگذراند. او که بیش از ۱۵ سال از عمر خود را در خدمت به دولت سپری کرد، اکنون در سایه فراموشی و تنگدستی، شب را به روز میرساند.
عبدالسلام بدون حقوق بازنشستگی، بدون درآمد و غرق در گرداب بحران اقتصادی و فشارهای روحی، دیگر به وعدههایی که هرگز عملی نمیشوند امیدی ندارد. تنها آرزوی او این است که در سالهای پایانی عمر، بتواند با ذرهای کرامت و آرامش زندگی کند. داستان او، روایت هزاران بازنشسته افغان است که پس از دههها خدمت، در میانه فقر و بیتوجهی، برای بقا میجنگند.
در گوشهای از شهر کابل، مردی با چهرهای فرسوده و چشمانی پر از خستگی و انتظار نشسته؛ نامش عبدالسلام است، ۷۰ ساله دارد و سال ها را در خدمت به کشور سپری کرده است. صدایش آرام اما پر از دردی عمیق است. میگوید: «پانزده سال خدمت کردم، شب و روز، بیوقفه. نه برای خودم، برای این سرزمین تلاش کردم».
عبدالسلام سالها پیش تقاعد گرفت، اما سه سال است که این حق ناچیز زندگیاش، قطع شده. در این مدت بارها به ادارهها سر زده، اما هر بار با بیپاسخی روبهرو شده است. به گفته عبدالسلام : «قبلاً همین تقاعدی، کم و زیادش، کمکم میکرد. تا روزگارم را سپری کنم. حالا، همان هم نیست».
او حالا بیکار است و توان کار کردن را ندارد و با لحنی پر از ناامیدی میگوید: «در این سن، دیگر چه میتوانم بکنم؟ تنها آرزویم این است که حقم را بدهند. همین تقاعد را، تا روزهای آخر عمرم را بدون مشکلات اقتصادی کنار خانوادهام سپری کنم».
محمد جان نیز از عدم پرداخت پول متقاعدین انتقاد دارد. محمد جان، مردی ۶۰ ساله که نیم عمر خود را در وزارت زراعت سپری کرده، اکنون با چالشهای بزرگی در زندگی روبرو است. او که سالها به عنوان مامور دولت کار کرده، انتظار داشت که پس از بازنشستگی زندگی آرامتری داشته باشد، اما قطع شدن و روشن نبودن قطعی سرنوشت پول تقاعد، او را در وضعیت دشواری قرار داده است. محمد جان با چشمانی خسته و صدایی پر از حسرت میگوید: «تمام عمرم را صادقانه برای خدمت به این کشور گذراندم، اما حالا حتی پول تقاعدم را هم دریافت نمیکنم».
او از عدم پرداخت حقوق تقاعد شکایت دارد و میگوید بارها به دفاتر مربوطه مراجعه کرده اما پاسخ روشنی نگرفته است. «هر بار که میروم، فقط وعده میدهند. میگویند صبر کن، بررسی میکنیم، اما هیچ اقدام عملی نمیشود.» به گفته او، این بیتوجهی به وضعیت بازنشستگان، نه تنها بیعدالتی است، بلکه بیاحترامی به زحمات نسل گذشته به شمار میرود.
محمد جان از حکومت میخواهد که به وضعیت بازنشستگان توجه جدی کند. او معتقد است که بیتوجهی به کسانی که عمر خود را در خدمت دولت سپری کردهاند، موجب دلسردی نسل جوان و از بین رفتن اعتماد به سیستم خواهد شد. «ما نه صدقه میخواهیم، نه لطف؛ فقط حق خود را میخواهیم. تقاعد حق ماست، نه امتیاز».
قیس محمدی، آگاه مسائل اقتصادی، در گفتوگویی در پیوند به عدم پرداخت حقوق بازنشستگی یا «پول تقاعدی» میگوید که این مبلغ در واقع بخشی از معاش ماهانه کارمندان دولتی است که در طول دوران کاریشان برای روزگار کهولت آنها ذخیره میشود. به گفته او، این پول باید در طرحهای اقتصادی سرمایهگذاری شود تا هنگام بازنشستگی افزایش یافته و به کارمند پرداخت شود: «پول تقاعدی حق مشروع و قانونی کارمند است؛ او چهل سال زحمت کشیده، مهم نیست در زمان کدام حکومت بوده، باید از این حق برخوردار شود.»
محمدی افزود که نپرداختن این حقوق، پیامدهای منفی گستردهای دارد. به باور او، این وضعیت نه تنها خانواده فرد بازنشسته را دچار بحران اقتصادی میکند، بلکه تأثیرات منفی اجتماعی نیز در پی دارد: «زمانی که دولت از بازنشستهها حمایت نمیکند، خانوادهها مجبور میشوند به دیگر منابع تکیه کنند، که این موضوع باعث افزایش فقر، وابستگی و ناامیدی در سطح جامعه میشود.»
وی اشاره کرد که اصل پرداخت حقوق بازنشستگی از نظر تاریخی و دینی نیز ریشه دارد و بیتوجهی به این مسأله، پشت اقتصاد کشور را میشکند.
قیس محمدی به این باور است که مدیریت حقوق بازنشستگان در افغانستان با مشکلات عمدهای مواجه است. از یک سو، عدم وجود برنامهریزی استراتژیک و کاهش مصارف دولتی موجب شده که حقوق بازنشستگان به موقع پرداخت نشود. او تأکید میکند که اگر کمبود منابع مالی مسئلهای جدی است، این مسئله باید توسط حکومت مورد توجه قرار گیرد و با جلوگیری از مصارف بیجا و توجه به مصارف ضروری، حقوق بازنشستگان، پرداخت شود.
قیس محمدی عدم پرداخت حقوق متقاعدین را عامل افزایش فشار بر جوانان نیز میداند، زیرا به گفته او، شاید جوانان نتوانند مسئولیتهای اقتصادی سالمندان را بر دوش بگیرند.
در بیش از سه سال گذشته پول بازنشستگان یا متقاعدین در افغانستان پرداخته نشده و طی این مدت شماری زیادی از این افراد برای دریافت حقوقشان در مقابل وزارت مالیه تجمع اعتراضی برپا کردهاند.
با این حال در ۲۱ دسامبر سال جاری، رهبر حکومت سرپرست/رهبر امارت اسلامی فرمان هشت مادهای را مبنی بر ایجاد یک دادگاه ویژه در تشکیلات ستره محکمه برای بررسی اجرای حقوق بازنشستگی کارمندان متقاعد و برحال دولت ایجاد کرد.
در این فرمان آمده است: «ستره محکمه مکلف است که با در نظر داشت ضرورت و تراکم قضایای مرتبط، محکمه خاص حقوق تقاعد را در تشکیلات مربوطه خود در مرکز ایجاد کند تا محکمهٔ متذکره در روشنی شریعت به حل قضایای حقوقی بپردازد.»
براساس سرشماریهایی که در سال ۱۴۰۰ هجری خورشیدی صورت گرفته در افغانستان ۹۲هزار و ۲۵۴ متقاعد غیرنظامی و ۵۶ هزار و ۶۷۲ متقاعد نظامی وجود دارد. سن بازنشستگی در افغانستان ۶۵ سال است. همچنین هر کسی که برای۴۰ سال در نهادهای دولتی کار کرده باشد، واجد شرایط بازنشستگی میباشد.
افراد بازنشسته در افغانستان با مشکلات جدی روبهرو استند. نبود خدمات حمایتی کافی و شرایط نابسامان اقتصادی، توانایی سالمندان را در تأمین نیازهای اساسی زندگی محدود کرده است. نتوانستیم برای تهیه این گزارش، نظر مقامات حکومت را داشته باشیم.
