طی سال های اخیر همزمان با افزایش جمعیت در کابل، ساعات کاری طولانی و سبک زندگی پرشتاب، گرایش به مصرف نوشیدنیهای انرژیزا، بهویژه انواع نوشیدنی گازدار در این ولایت بهشدت افزایش یافته است.
نوشیدنیهای انرژیزای گازدار معمولاً حاوی مقادیر زیادی کافیین، قند، تائورین، گوارانا، ویتامینهای مصنوعی و کاربن دای اکساید استند که به باور شماری از داکتران مصرف مداوم این ترکیبات میتواند به افزایش فشار خون و قند خون و ایجاد اختلالات خواب، اضطراب ، مشکلات قلبی و حتی وابستگی روانی منجر شود. با این حال شماری از جوانان در ولایت کابل میگویند که به استفادهی روزانه از نوشابههای گازدار عادت کرده و به دلیل رفع تشنگی و خستگی از آن استفاده میکنند.
میلاد، جوان ۲۷ ساله و باشنده منطقه خیرخانه کابل، از مصرف روزانه نوشابههای انرژیزا در فصل تابستان سخن میگوید. او میافزاید که در روزهای گرم، معمولاً سه تا چهار بار در روز از نوشابههای گازدار استفاده میکند و این کار به بخشی از عادت روزانهاش تبدیل شده است. «برای رفع خستگی، انرژی مینوشم. فکر میکنم این کار به مرور زمان برایم عادت شده و نوعی وابستگی ایجاد کرده است.»
میلاد با وجود علاقهاش به نوشابههای انرژیزا، نسبت به مضرات احتمالی آنها نیز آگاه است. او میگوید: «فکر میکنم نوشابههای گازدار انرژیزا کاملاً بیضرر نیستند، اما اگر در حد نورمال استفاده شوند، میتوانند مفید هم باشند.» او که بهصورت منظم ورزش میکند، باور دارد مصرف کنترلشده این نوشابهها باعث افزایش نشاط و آمادگی جسمیاش شده است.
محمود، یکی از فروشندگان نوشابههای گازدار در شهر کابل، از افزایش مصرف نوشابههای انرژیزا بهویژه در میان جوانان خبر میدهد. او میگوید: «در روزهای گرم تابستان، فروش ما بهصورت چشمگیر افزایش یافته است. روزانه بین ۲۰ تا ۳۰ قوطی نوشابه گازدار غیرالکولی به فروش میرسد که بیشتر مشتریان آن جوانان، بهخصوص ورزشکاران هستند.» به گفته او، عمدهترین بخش درآمد روزانهاش از فروش همین نوع نوشابهها تأمین میشود.
او همچنین اشاره میکند که مصرف نوشابههای انرژیزا نسبت به آب و سایر محصولات آشامیدنی بیشتر است. «در این روزها بهدلیل گرمی شدید هوا، مردم بیشتر به نوشابههای انرژیزا روی میآورند تا بتوانند احساس خستگی و گرمازدگی را کاهش دهند.» محمود تأکید دارد که این نوشابهها بهویژه در ساعات ظهر و پس از تمرینهای ورزشی بیشترین تقاضا را دارند.
با آنکه ترکیبات شیمیایی و تأثیرات احتمالی نوشابههای انرژیزا میتواند مورد بحث قرار گیرد، محمود میگوید که مشتریان کمتر به این مسائل توجه دارند. او بیان میدارد: «مردم معمولاً هنگام خرید به ترکیبات محصول نگاه نمیکنند، بلکه بیشتر نام بِرَنْد و قیمت نوشابه برایشان اهمیت دارد. هرچند که برخی برندهای خاص طرفداران بیشتری دارند، اما قیمت مناسب هم نقش مهمی در انتخاب مشتری ایفا میکند.
آسیه، بانوی ۲۵ ساله و باشنده کابل، در مقابل بیان میکند که از نوشابههای انرژیزای گازدار استفاده نمیکند و ترجیح میدهد از آب و آبمیوههای طبیعی استفاده کند. او باور دارد که این نوشیدنیهای طبیعی برای سلامت انسان بسیار مفیدتر استند.
او میگوید: «نوشابههای انرژیزا اعتیادآور و برای بدن زیانآور اند. من بارها این موضوع را از داکتران شنیدهام.» آسیه از مردم میخواهد که بهجای مصرف نوشابههای گازدار، از نوشیدنیهای سالم و طبیعی استفاده کنند، چرا که به گفته او، نوشابههای انرژیزا هیچ فایدهای برای بدن ندارند.
با این حال نوشیدنیهای انرژیزا به دلیل داشتن ترکیباتی چون کافیین، قند و محرکهای طبیعی یا مصنوعی مانند گوارانا و تایروین، تأثیرات قابلتوجهی بر سلامت عمومی دارند. داکتر نذیر بهایی، متخصص داخله عمومی در شفاخانه علیآباد کابل، میگوید که این نوشیدنیها میتوانند موجب افزایش فشار خون، قند خون، اختلالات خواب، اضطراب و حتی مشکلات قلبی شوند.
به باور داکتر بهایی، در سالهای اخیر مصرف این نوشیدنیها در افغانستان، بهویژه در میان جوانان و کارمندان ادارهها، بهطور چشمگیری افزایش یافته است. بسیاری از افراد این محصولات را برای رفع خستگی و افزایش انرژی استفاده میکنند، بیآنکه به عواقب جدی آن بر سلامت خود توجه داشته باشند.
داکتر بهایی هشدار میدهد که مصرف بیشازحد کافیین میتواند باعث افزایش ضربان قلب و فشار خون شود. در کنار آن، مصرف مداوم قند زیاد نیز خطر ابتلا به دیابت نوع دوم، چاقی و مشکلات متابولیکی را افزایش میدهد. او همچنین اشاره میکند که برخی مواد شیمیایی موجود در این نوشیدنیها میتوانند در درازمدت تأثیرات منفی بر روان و جسم بهویژه در سنین رشد داشته باشند.
به گفته وی، یکی از نگرانیهای جدی، تأثیرات روانی این نوشیدنیها بر جوانان است؛ از جمله افزایش اضطراب، افسردگی و اختلال در رشد طبیعی جسمی و روانی. داکتر بهایی تأکید میکند که حتی مصرف کم این نوشیدنیها ممکن است در افراد حساس منجر به وابستگی و بروز علائم ترک مانند خستگی و کاهش تمرکز شود.
او در ادامه با اشاره به یک تجربه شخصی، میگوید: «هفت سال پیش، در یکی از شفاخانههای فوق تخصصی کابل، جوانی ۱۸ ساله را به دلیل مصرف بیش از حد نوشیدنی انرژیزا به بخش عاجل آوردند که دچار ایست قلبی شده بود و متأسفانه جان باخت.»
در پایان، داکتر بهایی توصیه میکند که بهجای مصرف نوشیدنیهای انرژیزا، باید به منابع طبیعی انرژی مانند میوهها، سبزیجات، چای سبز، قهوه به مقدار مناسب و نوشیدن آب کافی روی آورد. به باور او این گزینهها هم سالمتر هستند و هم انرژی لازم برای بدن را به شکل طبیعی تأمین میکنند.
گفتی است که در شماری از کشورهای جهان، از جمله کشورهای اروپایی و آسیایی قواعد و محدودیتهای برای استفاده از نوشیدنیهای انرژیزا برای افراد رده سنی زیر ۱۸ سال وجود دارد.
