مراکز صحی در افغانستان پس از کاهش قابل توجه کمکهای خارجی با بحرانی بیسابقه دستوپنجه نرم میکنند. این گزارش نگاهی است به مبارزه نفسگیر کادر یک مرکز صحی در کابل که با دستان خالی، در برابر موج فزاینده فقر و بیماری ایستادگی میکنند، در حالی که آینده سلامت مردم در هالهای از ابهام قرار دارد.
یک مرکز صحی در یکی از مناطق پرجمعیت و فقیرنشین کابل در حالی به فعالیت خود ادامه میدهد که با کمبود شدید منابع، دارو، تجهیزات و نیروی انسانی متخصص مواجه است. کارمندان این مرکز تلاش دارند که با استفاده از امکانات اندک روزانه شمار زیادی به ویژه زنان و کودکان مبتلا به سوء تغذیه، کمکهای ابتدایی ارائه کنند.
افغانستان از جمله کشورهایی است که به شدت وابسته به کمکهای خارجی است. با کاهش و یا قطع برخی از کمکهای خارجی به افغانستان، وضعیت دسترسی مردم به خدمات اولیه صحی نگرانکننده خوانده شده است.
مسوول یکی از این مراکز صحی در کابل میگوید که شمار مراجعین در این مرکز خیلی بیشتر از ظرفیت آن است. به گفته او، توانایی رسیدگی این مرکز به مراجعین در حدیست که فقط میتوانند برای آنان نسخه بنویسند و به جز «پرستامول و فولیک اسید» داروی دیگری وجود ندارد.
او که نمیخواهد نامش در گزارش ذکر شود، افزود که روزانه صدها مریض به بخشهای مختلف این مرکز صحی مراجعه میکنند که بیشتر آنان زنان حامله، کودکان دچار به سوء تغذیه و بیماران داخله هستند.
نبود تجهیزات و دارو از بزرگترین مشکلات این مرکز طی ماههای اخیر بوده است. مسوول این مرکز تاکید ورزید که «اقتصاد مردم خراب است و به خاطر یک قلم دارو از صبح تا شام انتظار میکشند تا دوای مورد نیازشان را به دست بیاورند. [ولی] ما داروی مورد نیاز مردم را نداریم و وقتی به بیماران میگوییم که دارو نداریم آنان بسیار نگران میشوند.» او برای بهبود وضعیت بیماران در کابل خواستار حمایت از مراکز صحی شد.
بحران سوء تغذیه در میان زنان و کودکان در افغانستان از دیگر چالشهایست که پس از کاهش کمکهای خارجی، نگرانیها درباره آن بیشتر شده است.
نجلا عزیزی، داکتر قابله در این مرکز صحی نیز از نبود امکانات و دوا و همچنان عدم دسترسی خدمات مشورهدهی برای زنان باردار گلهمند است.
وی نیز گفت که اقتصاد مردم طی سالهای گذشته «به شدت خراب» شده و این امر سبب شده که شمار کودکان و مادرانِ باردارِ دچار به سوء تغذیه افزایش چشمگیری داشته باشد.
او از عواقب خطرناک افزایش سوء تغذیه بر صحت مادر و کودکان هشدار میدهد: «عواقب سوء تغذیه خطرناک است.. طفلی که از مادر سوء تغذی به دنیا میآید رشد سالم، توانایی و ذکاوت لازم را ندارد و قد کوتاه و لاغر به بار میآید. او به درد جامعه، نمیخورد و جامعه دوباره از لحاظ اقتصادی ضربه میبیند.»
نجلا به این باور است که سوءتغذیه عواقب ناگواری بر سلامت جسمی و روحی مادران نیز دارد زیرا به گفته او «مادران مبتلا به سوء تغذیه هم در زمان بارداری و هم پس از ولادت از لحاظ روحی و جسمی آسیب میبینند و بدن آنان ضعیف میشود. آنها همواره کسل و خسته میباشند.»
این پزشک، نبود غذای کافی، اقتصاد ضعیف، فقر، ولادتهای پی در پی، و عدم آگاهی مردم در مورد سلامت و بهداشت را از عوامل سوء تغذیه میان مادران باردار میداند.
در این مرکز صحی، بربنیاد اصول، این پزشک باید روزانه ۲ تا ۵ مریض را معاینه کند، ولی به دلیل نبود امکانات و عدم دسترسی مردم به مراکز صحی او روزانه ۲۰ تا ۲۵ مریض را معاینه میکند.
او همچنان از عواقب فاجعهبار قطع کمکهای صحی بر افغانستان به ویژه وضعیت زنان هشدار داد. به گفته نجلا: «اگر موسسات کمککننده صحی برچیده شوند وضعیت بدتر میشود».
نجلا که پنج سال تجربه کار در مراکز صحی را دارد خواهان توجه بیشتر به وضعیت صحی افغانستان شد و از سازمانهای کمک کننده خواست که کمکهای بشردوستانه خود را به افغانستان به ویژه در بخش مراقبتهای بهداشتی برای زنان ادامه دهند.
در چنین وضعیت، این مرکز صحی حتا داروهای اولیه شامل دوای ضد کمخونی و کلسیم را ندارد و روزانه دهها مریض نا امید از دریافت دارو، به خانه بر میگردند.
شماری از زنانی که به این مرکز صحی مراجعه کرده بودند نیز امکانات و شمار کارکنان این مرکز صحی را کافی نمیدانند.
لطیفه، زن بارداری که برای معاینه و مراقبتهای قبل از ولادت به این مرکز مراجعه کرده گفت که به دلیل اقتصاد ضعیف، تغذیه سالم ندارد و همیشه از سلامتی خود و کودکانش نگران است.
او ۳۰ سال دارد و مادر ۴ کودک است. لطیفه میگوید زمانی که چهار طفل دیگر خود را به دنیا آورد وضعیت بهتری داشت و حال به دلیل اینکه تغذیه سالم ندارد و نمیتواند به صورت منظم به داکتر مراجعه کند، از لحاظ روحی و جسمی در وضعیت مناسبی به سر نمیبرد.
بحران سوءتغذیه در میان کودکان افغانستان به یکی از جدیترین چالشهای بهداشت عمومی تبدیل شده است که ابعاد انسانی و اجتماعی آن روزبهروز در حال گسترش است و نهادهای کمککننده بینالمللی از عواقب آن هشدار دادند.
سعیده، داکتر سوء تغذیه در این مرکز صحی میگوید که میزان سوء تغذیه در میان مادران و کودکان در حال افزایش است و روزانه از ۳۰ تا ۳۵ کودکان و مادر مبتلا به این مشکل، به این مرکز مراجعه میکنند.
به گفته او، از میان مراجعین روزانه ۶ تا ۱۰ تن مبتلا به سوء تغذیه حاد شناسایی شده و تحت مراقبت قرار میگیرند.
او امکانات و دسترسی به خدمات از جمله درمان سوءتغذیه در این مرکز را معیاری نمیداند و خواهان دسترسی بیشتر به امکانات اولیه برای درمان این بیماری است.
او، از فقر و تغذیه ناسالم مادر و کودک به عنوان برخی از عوامل سوءتغذیه در میان مادران و کودکان یاد کرده و از عواقب ناگوار آن مثل معافیت ضعیف، حافظه ضعیف، کم بودن وزن و عدم یادگیری به خصوص در دو سالگی که زمان رشد کودک است، هشدار میدهد.
به گفته سعیده، شمار زیادی از مردم به ویژه در مناطق دوردست متکی به کمکهای بشردوستانه هستند و قطع این کمکها برای جوامعی مثل افغانستان «خطرناک» است.
به گفته سعیده مرحله تداوی یک مبتلا به سوء تغذیه شدید دوماه طول میکشد و نیازمند مراقبتهای متواتر و منظم است. طی دو ماه گذشته، ۴۰ کودک در این مرکز تحت درمان قرار گرفتهاند.
راحیل ۲۶ ساله که برای درمان کودک ۳ سالهاش به این مرکز صحی مراجعه کرده، بر افزایش امکانات صحی در این مرکز تاکید ورزید.
او گفت که زندگیاش وابسته به کمکهای بشردوستانه است و به دلیل اقتصاد ضعیف و فقر، تغذیه سالم و توانایی فراهم کردن غذای کافی را ندارد.
شوهر راحیل، با کراچی کار میکند و بیکاری طی سالهای گذشته مشکلات اقتصادی و روحی را در این خانواده افزایش داده است.
او که سه سال پیش، یک کودک خود را از دست داده و حالا سه فرزند دارد، میخواهد که از او و خانواده ش حمایت شود.
به تازگی برنامه جهانی غذا (WFP) وابسته به سازمان ملل متحد با انتشار گزارشی هشدار داد که افغانستان با بحران شدید سوءتغذیه در میان کودکان روبرو است و پیشبینی میشود که در سال ۲۰۲۵ میلادی تعداد کودکان مبتلا به سوء تغذیه به ۳،۵ میلیون تن برسد.
مونا شیخ، رئیس بخش تغذیه این سازمان در افغانستان، این وضعیت را بسیار نگرانکننده توصیف کرده و گفته است که در چهار سال گذشته شاهد چنین افزایش شدیدی نبودهاند.
همچنین سازمان جهانی بهداشت هشدار داده که ۸۰ درصد مراکز صحی و خدمات مراقبتهای ضروری تحت حمایت این سازمان در افغانستان به دلیل کاهش چشمگیر بودجه در خطر تعطیلی قرار دارند.
به گفته این سازمان، تا ۴ مارچ سال جاری ۱۶۷ مرکز بهداشتی به دلیل کمبود منابع مالی تعطیل شدهاند که این موضوع منجر به قطع مراقبتهای پزشکی حیاتی برای ۱.۶ میلیون تن در ۲۵ ولایت افغانستان شده است.
سازمان جهانی بهداشت جهانی از بستهشدن این مراکز ابراز نگرانی کرده و هشدار داده که بدون اقدام فوری ممکن است تا جون ۲۰۲۵ بیش از ۲۲۰ مرکز بهداشتی دیگر نیز بسته شوند.
وزارت صحت عامه حکومت سرپرست تاکنون به سوالات مرتبط به وضعیت مراکز صحی در ولایت کابل و عواقب قطع کمکهای خارجی به سکتور بهداشت کشور پاسخ ارایه نکرده است.
