در میان ازدحام بازار کهنهفروشان کابل، مردی ۶۵ ساله با قامتی خسته، بساط کوچکش را حوالی ظهر تعطیل میکند و به سوی خانهای بدون برق بازمیگردد؛ نه برای استراحت، بلکه برای نجات از گرمایی بیسابقه. خواجه آصف میگوید: « در تمام ۶۵ سال زندگیام، هیچگاه ندیده بودم که هوا اینقدر گرم شود. هفته گذشته از شدت گرما مریض شدم، پول دوا هم نداشتم. مردم کمتر برای خرید میآیند».
او که از سالها به اینسو در کابل به فروش لباس و اجناس مشغول است، در گفتگو با خامه پرس، با صدایی خسته از وضعیتی که هر روز با آن دست و پنجه نرم میکند، میگوید و توضیح میدهد که کابل زمانی شهری خنک با هوای خشک بود و تابستانها بهسرعت میگذشت، اما اکنون آفتاب همچون آتشی سوزان، نفس کشیدن را دشوار کرده است. به گفته خواجه آصف، پیش از ساعت دوازده ظهر مجبور است کالاهایی را که برای فروش آورده است جمع کند و به خانه برود، چرا که تحمل گرمای طاقتفرسا غیر ممکن شده است.
وی با لبخندی تلخ به وضعیت خانهاش اشاره میکند و میگوید: «در خانه برق نداریم و پنکه کار نمیکند. پنجرهها را باز میکنم اما فقط گرمای سوزان وارد میشود. نه میتوان خوابید و نه میتوان استراحت کرد.»
این پیرمرد که حالا از وضعیت بد اقتصادی و سختیهای زندگی خود و مردم عمیقاً نگران است، ادامه میدهد: «کار نیست، مشتری نیست. مردم خودشان به سختی نان پیدا میکنند، چه کسی لباس کهنه بخرد؟ این گرما مردم را از بازار فراری داده و نان ما را بریده است.»
کابل و ولایتهای دیگر افغانستان در هفتههای اخیر با موج گرمای بیسابقهای دستوپنجه نرم میکنند.
نجیبالله سدید، کارشناس مسائل آب و اقلیم، در گفتگو با خبرگزاری خامهپرس توضیح میدهد که دلیل اصلی این شدت گرما، شکلگیری پدیدهای جوی به نام «گنبد حرارتی» است.
به گفته او زمانی که فشار بلند اتمسفیری در یک منطقه شکل میگیرد و ثابت میماند، هوای طبقات بالا به سمت پایین سقوط میکند. در نتیجه، انرژی گرمایی زیادی در سطح زمین آزاد میشود و موج گرمی را به وجود می آورد. این موج گرما معمولاً در هفته اول جولای (هفته سوم سرطان) شروع میشود و سپس با تغییر سیستمهای جوی بهتدریج فروکش میکند.
سدید تأکید میورزد که این پدیدهها بهصورت طبیعی رخ میدهند، اما آنچه امروز شاهد آن هستیم، تشدید این پدیدهها به دلیل تغییرات اقلیمی جهانی است: «در کابل حرارت به ۳۵ الی ۳۸ درجه میرسید، در حالیکه میانگین بلندمدت این شهر پایینتر است. ما شاهدیم که در هفتهها درجه حرارت ۵ تا ۶ درجه بالاتر از حد اوسط باقی میماند».
این کارشناس مسایل اقلیمی هشدار میدهد که افغانستان یکی از آسیبپذیرترین کشورهای منطقه در برابر تغییرات اقلیمی است؛ این در حالیست که نقش بسیار ناچیزی در تولید گازهای گلخانهای دارد. او با اشاره به آمارهای بینالمللی میافزاید که میانگین افزایش دمای جهانی از عصر پیشاصنعتی تا امروز حدود ۱.۵ درجه سانتیگراد بوده، اما در افغانستان این رقم از ۱.۸ درجه فراتر رفته است. به باور سدید، این بدان معناست که افغانستان سریعتر و شدیدتر از بسیاری کشورهای دیگر در حال گرمشدن است.
او با استناد به دادههای اقلیمی اخیر، خاطرنشان میسازد که در این هفته، دمای هوا در شمال و مرکز کشور تا ۴ درجه، در جنوب تا ۶ درجه و در شمالشرق (مانند بدخشان) تا ۸ درجه بالاتر از میانگین بلندمدت ثبت شده است. بهویژه شهر کابل که معمولاً دمای ۳۵ درجه را تجربه می کرد این روزها با دمای بالای ۳۸ درجه روبهرو است.
گرمای شدید ممکن است باعث آفتابزدگی و بیماریهای حرارتی شود، بهویژه زمانی که با رطوبت همراه باشد. همچنین، موج گرما شدت تبخیر منابع آبی را بالا میبرد که در شرایط خشکسالی برای کشور خطرناک است. سدید با اشاره به سیلابهای ناگهانی در برخی ولایتها میگوید: «در میدان وردک، لوگر، خوست و غزنی سیلابهای شدیدی رخ داده که به دلیل بارندگی روی زمینهای خشک به وجود آمده است.»
در همین حال، دفتر سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد (FAO) در افغانستان اعلام کرده است که از ۸ تا ۱۴ سرطان، کشور با موج شدید گرما روبهرو خواهد بود. بر پایه پیشبینیها، دمای هوا در بسیاری از مناطق ۲ تا ۱۰ درجه سانتیگراد بالاتر از حالت عادی خواهد بود. این وضعیت بهویژه برای کودکان، سالمندان، زنان باردار و بیماران خطرناک تلقی میشود و توصیه شده که در این روزها، تدابیر مراقبتی در نظر گرفته شوند.
سازمان ملل متحد نیز هشدار داده که فعالیتهای بیرونی از جمله کشاورزی و ساختوساز باید تا حد امکان کاهش یابد و حیوانات نیز در مکانهای سایهدار نگهداری شوند. مردم نیز باید آب کافی بنوشند و از قرار گرفتن در معرض نور مستقیم آفتاب خودداری کنند.
ریاست هواشناسی وزارت ترانسپورت و هوانوردی حکومت سرپرست هم طی خبرنامهای که در ۱۰ سرطان منتشر شده، اعلام کرده که احتمال افزایش درجه حرارت از ۱۱ تا ۱۶ سرطان در بسیاری از نقاط کشور، از جمله شمالشرق، شمالغرب، جنوب و مرکز وجود دارد.
موج گرما تنها محدود به افغانستان نیست؛ جنوب اروپا نیز در روزهای اخیر با گرمای بیسابقهای مواجه شده است. کشورهای ایتالیا، اسپانیا، فرانسه، یونان و پرتگال هشدارهای بهداشتی و مقابله با آتشسوزی صادر کردهاند و در برخی مناطق، دمای هوا از ۴۰ درجه سانتیگراد نیز فراتر رفته است.
سازمان ملل متحد و هیئت بیندولتی تغییرات اقلیمی (IPCC) هشدار دادهاند که چنین موجهای گرمایی، بهویژه در ماههای پیش از اوج تابستان، به دلیل گرمایش جهانی ناشی از فعالیتهای انسانی در حال افزایش است.
