بحث صلح حکومت افغانستان با طالبان وارد مرحلهی تازهای شده است. زیرا با رویکار آمدن حکومت تازه در آمریکا به گونهای مناسبات سیاسی تغییر کرد، رییسجمهور بایدن گفت توافق با طالبان مورد بازنگری قرار میگیرد. حکومت کنونی آمریکا عجلهی ترامپ را ندارد که میخواست مدیریت صلح را به پاکستان بدهد و در هر صورتی طالبان بیاید و اختیار قدرت در افغانستان را بگیرد.
فکر میکنم کنار رفتن ترامپ از قدرت به نفع صلح افغانستان تمام شده است. برای اینکه حکومت جدید آمریکا و کشورهای جهان مجددا به صلح افغانستان و جایگاه طالبان توجه کردند. طالبان بنابه دلگرمیایکه به عجلهی ترامپ و به اختیارات پاکستان داشتند، خشونت را کم نه، بیشتر کردند تا ترامپ هرچه با عجله آنها را وارد مناسبات قدرت در افغانستان کند. خشونت طالبان موجب شد که کشورهای جهان طالبان را بیشتر بشناسند و در بارهی صلح افغانستان با دقت و تامل بیشتری برخورد کنند.
برگزاری انتخابات آمریکا، خشونتهای طالبان و سایر رویدادهای سیاسی در افغانستان باعث شد که فرصت تازهای در بحث صلح افغانستان با طالبان برای حکومت افغانستان پیش بیاید. پرسش این استکه این فرصت تازه چه تفاوتهایی با دورهی ترامپ دارد؟
از نخستین شکلگیری گفت وگوهای دوحه یکسال میگذرد؛ در این یکسال گفت وگوها چندان به جایی نرسیده استکه جنبهی اجرایی داشته باشند. خلیلزاد بعد از رویکار آمدن حکومت جدید آمریکا برای نخستینبار به عنوان نمایندهی حکومت جدید آمریکا در امور صلح، وارد افغانستان و منطقه شد. گفته میشود که خلیلزاد طرح جدیدی را برای شکلگیری یک حکومت انتقالی با خود آورده و این طرح را با حکومت افغانستان شریک کرده است.
رییسجمهور غنی نیز پیش از آمدن خلیلزاد طرحی را به حکومت آمریکا شریک کرده بود. خلیلزاد اشاره کرده استکه در طرح حکومت مشارکتی دیدگاه رهبران افغان نیز شامل است. در ضمن خلیلزاد به حکومت و سیاستمداران افغانستان گفته استکه فرصت دارند بر طرح حکومت امریکا دقت کنند و نظر و یادداشت خود را در بارهی طرح مطرح کنند.
حکومت ترامپ آدرس صلح را از دوحه مدیریت و اجرایی میکرد؛ آیا در حکومت بایدن مدیریت آدرس صلح تغییر میکند؟ از طرح خلیلزاد معلوم میشود که مدیریت آدرس صلح نسبتا تغییر میکند. زیرا قرار است جلسهای به مراتب در سطح بالاتر از گفت وگوهای دوحه در استانبول شبیه جلسه بُن اول به میزبانی حکومت ترکیه برگزار شود. در این جلسه باید از طرف افغانستان و طالبان افرادی اشتراک کنند که صلاحیت تصمیمگیری را داشته باشند. هیاتیکه در دوحه از هر دو طرف اشتراک میکردند، صلاحیت تصمیمگیری نداشتند، بیشتر نقش پیک و پیامرسان را داشتند. در این جلسه دو طرف روی دولت انتقالی، نحوه تقسیم قدرت، نوعیت نظام و جایگاه طالبان در نظام آینده بحث خواهند کرد.
حکومت افغانستان و طالبان برای اشتراک در جلسهی استانبول ترکیه توافق کردهاند. اما سوال اساسی این استکه آیا پاکستان به رهبری طالبان اجازه خواهد داد که در این جلسه اشتراک کنند؟ طالبان در سطح پایین در این جلسه حتما اشتراک میکنند. منظور از اشتراک رهبری طالبان به این معنا استکه افراد ردهی نخست رهبری طالبان اشتراک کنند.
ظاهرا آمریکا طالبان را برای بیشتر کردن خشونت، اشتراک کمرنگ در مذاکرات صلح و حفظ رابطه با جریانهای هراسافگن مثل القاعده و… ملامت کرده و تحت فشار قرار داده و گفته در صورتیکه طالبان به خشونت و… ادامه بدهند، نیروهای امریکایی طبق قرار قبلی از افغانستان برون نخواهند شد. بنابراین احتمال این وجود دارد که طالبان با درک وضعیت، موضع خود را نسبتا تغییر بدهند.
در صورتیکه جلسهی استانبول نتیجهی مطلوبی داشته باشد، بعد از این جلسه، کنفرانسی مانند کنفرانس بن دوم در استنانبول ترکیه به مدیریت سازمان ملل و حضور کشورهای تاثیرگذار در صلح و جنگ افغانستان برای شکلگیری حکومت انتقالی و دولت آیندهی افغانستان برگزار میشود.
طرحی را که خلیلزاد با خود آورده است، برای اجرایی شدن مراحل نخست این طرح، برگزاری جلسهی استانبول با حضور چهرههای تاثیرگذار حکومت افغانستان و طالبان است. خلیلزاد برای اجرایی شدن این جلسه از کابل به دوحه رفته است تا با هیات طالبان گفت وگو کند. در صورتیکه جلسههای استانبول پیش برود، جلسات دوحه همچنان سر جای خود میماند و تصمیمهای جلسههای استانبول را از نظر فنی عملی خواهد کرد.
طبق طرح خلیلزاد، قانون اساسی، ارزشهای بیست ساله و بخشهای امنیتی تا تشکیل دولت آینده یا دولت پسا صلح حفظ میشود و در دورهی حکومت انتقالی از قانون اساسی فعلی استفاده میشود. حکومت انتقالی رییسجمهور با معاونان یا صدراعظم با معاونان خواهد داشت. پارلمان اگر لغو نشود، طالبان نیز نماینده در پارلمان معرفی خواهند کرد. در صورتیکه پارلمان لغو شود، تا تشکیل دولت آینده، فعال نخواهد شد. دولت آینده به اساس انتخابات رویکار میآید. اگرچه پیشبینی استخباراتی این استکه بنابه گرم شدن هوا خشونت و جنگ بیشتر میشود اما به اساس توقعات سیاسی پیشبینی این است، در صورتیکه جلسههای استنابول نتیجه بدهد، خشونتها کم میشود.
اینکه چرا استانبول برای این جسلهها انتخاب شده است، فکر میکنم باید برای جایگاه منطقهای دولت ترکیه باشد؛ زیرا دولت ترکیه با اکثری از کشورهای درگیر جنگ و صلح افغانستان ارتباطات نسبتا خوبی دارد؛ از جمله با روسیه، پاکستان، ایران، چین و… . در ضمن، دولت اسلامی و سنی مذهب نیز استکه از این نظر نیز میتواند تاثیرگذار باشد.
خلیلزاد در بارهی طرح جدید امریکا در افغانستان با سطوح متفاوت حکومتی، سیاسی و… صحبت کرد و به دوحه رفت. اما تا هنوز از هیچ آدرس حکومتی و سیاسیای رسما در بارهی این طرح امریکا موضعگیریای صورت نگرفته است. مقامات حکومتی به طور ضمنی از رویکار آمدن حکومت موقت انتقاد کردند اما مشخصا به طرح جدیدیکه خلیلزاد با خود آورده است، اشارهای نکردند.
استاد دانش در 26مین سالیاد استاد مزاری از تشکیل حکومت انتقاد کرد. اشرف غنی در نشست پارلمان نامی از طرح خلیلزاد نبرد اما گفت که هر نهادی میتواند در ورق در بارهی افغانستان راهکارهایی ارایه کند که آن راهکارها در گذشته، اکنون و در آینده ارایه خواهد شد اما تاثیرگذار نیستند. تاکید اشرف غنی این بود که دولت آینده باید از طریق انتخابات رویکار بیاید. آمادگی نشان داد که در بارهی زمان برگزاری انتخابات دولت آینده میتواند گفت و گو کند.
بنابراین دیده میشود که حکومت افغانستان خود را برای چنهزنی نسبتا آماده کرده است و الزامی بودن بحث صلح را به عنوان ارادهی سیاسی حکومت امریکا درک کرده است. اما از طرف طالبان تا هنوز هیچ اشارهای حتا ضمنی در بارهی طرح جدید خلیلزاد نشده است. شاید به این دلیل باشد که خلیلزاد تازه به دوحه رفته و هنوز خلیلزاد و هیات طالبان درحال گفت وگو استند.
