افغانستان به‌دلیل موقعیت جغرافیایی خود، یکی از مسیرهای عبور پرندگان مهاجر میان مناطق مختلف آسیا به‌شمار می‌رود؛ اما خشک‌شدن برخی تالاب‌ها، کاهش منابع آب، آلودگی محیط زیست و شکار، از جمله چالش‌هایی است که زیستگاه‌های طبیعی این پرندگان را تهدید می‌کند. پرندگان مهاجر در جریان سفرهای فصلی خود برای استراحت و تغذیه به تالاب‌ها و دیگر زیستگاه‌های طبیعی وابسته‌اند؛ مکان‌هایی که حفاظت از آن‌ها برای بقای این پرندگان و حفظ تعادل اکوسیستم اهمیت دارد.
سازمان بین‌المللی تالاب‌ها در گزارشی که در ماه می ۲۰۲۶ منتشر کرده، از مشارکت دوباره افغانستان در سرشماری بین‌المللی پرندگان آبزی پس از چندین دهه خبر داده است.
بر اساس این گزارش، در جنوری سال جاری میلادی، شش ساحه در امتداد دریای کابل و دشت‌های سیلابی آمو دریا بررسی شده‌اند. این بررسی با هدف ثبت پرندگان آبزی زمستان‌گذران و ارزیابی وضعیت زیستگاه‌های طبیعی آن‌ها انجام شده است.
این سازمان تأکید کرده است که شمارش منظم پرندگان می‌تواند به شناسایی تغییرات جمعیت آن‌ها و تشخیص تهدیدهایی کمک کند که زیستگاه‌های طبیعی‌شان را با خطر روبه‌رو می‌سازند.
ورود زباله و آلاینده‌ها به تالاب‌ها، تصرف زمین‌های اطراف، کاهش سطح آب و دیگر مشکلات محیط زیستی از جمله عواملی‌اند که می‌توانند وضعیت زیستگاه‌های طبیعی پرندگان را تحت تأثیر قرار دهند.
کاهش کیفیت زیستگاه‌های آبی تنها یک مسئله محلی نیست؛ زیرا پرندگان مهاجر برای ادامه مسیر خود به مکان‌های مناسب برای استراحت و تغذیه نیاز دارند. آسیب‌دیدن این زیستگاه‌ها می‌تواند دسترسی آن‌ها به منابع غذایی را محدود کند و بر روند مهاجرت‌شان تأثیر بگذارد. شکار غیرقانونی و قاچاق پرندگان شکاری نیز از موضوعاتی است که در زمینه حفاظت از حیات وحش افغانستان نگرانی‌هایی را برانگیخته است.
ادارهٔ ملی حفاظت محیط زیست افغانستان در اعلامیه‌ای درباره پرندگان مهاجر، این پرندگان را بخشی از میراث طبیعی مشترک میان ملت‌ها دانسته و بر ضرورت حفاظت از آن‌ها و زیستگاه‌های طبیعی‌شان تأکید کرده است.
این اداره گفته است که پرندگان مهاجر برای دسترسی به غذا و یافتن زیستگاه‌های مناسب، به‌گونهٔ فصلی میان مناطق مختلف جابه‌جا می‌شوند و در مسیر مهاجرت به مکان‌هایی برای تغذیه، استراحت، لانه‌سازی و تولیدمثل نیاز دارند.
به گفتهٔ این اداره، تغییرات اقلیمی، از دست رفتن تنوع زیستی و تخریب زیستگاه‌ها از جمله چالش‌های مهم در زمینه حفاظت از طبیعت به‌شمار می‌روند.
ادارهٔ ملی حفاظت محیط زیست همچنین خریدوفروش، تجارت، نگهداری، انتقال و شکار حیات وحش و محصولات آن را ممنوع دانسته و از شهروندان خواسته است از شکار غیرقانونی پرندگان و دیگر حیوانات وحشی خودداری کنند و در حفاظت از گونه‌های حیات وحش سهم بگیرند.
سید شاه گهرپور، آگاه امور زیستی، می‌گوید که موقعیت جغرافیایی افغانستان در پیوند میان آسیای مرکزی، جنوب آسیا و غرب آسیا، این کشور را به منطقه‌ای مهم برای مهاجرت فصلی پرندگان تبدیل کرده است. به گفتهٔ او، تالاب‌ها، دریاچه‌ها، رودخانه‌ها و منابع آبی مناطق هندوکش و کوه بابا، مکان‌های مهمی برای استراحت، تغذیه و تولیدمثل پرندگان مهاجر به‌شمار می‌روند.
گهرپور وضعیت زیستگاه‌های طبیعی افغانستان را نگران‌کننده توصیف کرده و گفته است که کاهش منابع آب، تغییرات اقلیمی و فشارهای ناشی از فعالیت‌های انسانی، آسیب‌پذیری این مناطق را افزایش داده است.
او با اشاره به تالاب حشمت‌خان در کابل گفت که این تالاب در گذشته از ساحهٔ آبی و سبز گسترده‌تری برخوردار بود، اما اکنون با کاهش منابع آب و فشارهای ناشی از فعالیت‌های انسانی روبه‌رو است.
به گفته‌ای این آگاه امور زیستی، پرندگان علاوه بر ارزش طبیعی، در کنترل حشرات، پراکندگی بذرها و حفظ تعادل اکوسیستم نقش دارند و حفاظت از آن‌ها می‌تواند در پایداری زراعت و حمایت از امنیت غذایی نیز مؤثر باشد.
گهرپور بر بررسی منظم تالاب‌ها، مدیریت پایدار منابع آب، احیای زیستگاه‌های تخریب‌شده و جلوگیری از شکار غیرقانونی تأکید کرده است. او همچنین همکاری مردم، نهادهای مسوول و کشورهای واقع در مسیر مهاجرت پرندگان را برای حفاظت از این گونه‌ها مهم دانسته و بر نقش رسانه‌ها در آگاهی‌دهی درباره وضعیت زیستگاه‌های طبیعی تأکید کرده است.
حفاظت از پرندگان مهاجر به مراقبت از زیستگاه‌های طبیعی، جلوگیری از شکار غیرقانونی، کاهش آلودگی و همکاری میان مردم و نهادهای مسوول نیاز دارد. بررسی منظم وضعیت تالاب‌ها و ثبت گونه‌های پرندگان نیز می‌تواند به شناخت بهتر تغییرات محیط زیستی و برنامه‌ریزی برای حفاظت از تنوع زیستی افغانستان کمک کند.
