تصویر: آرشیف

ظاهراً درخواست طالبان برای تعویق نشست صلح به میزبانی ترکیه به بعد از ماه مبارک رمضان، با واکنش سرد و منفی کشورهای جهان و دولت افغانستان مواجه شده و این مذاکرات احتمالاً در موعد مقرر در استانبول برگزار خواهد شد. رایزنی گسترده زلمی خلیل‌زاد و مسافرت‌های پی‌درپی او به کشور‌های منطقه برای تدارک این نشست مهم نشان از این امر دارد که آمریکا مصمم است تا وقفه‌ای در مذاکرات ایجاد نشود. حداقل از قراین تاکنون چنین پیدا است که طالبان هم به‌ناچار و ناامید از همراهی دیگر کشورها با خواسته‌های این گروه مبنی بر تعویق مذاکرات، خود را برای این نشست در موعد مقرر، آماده خواهد کرد.

بی‌اعتمادی کامل بین دو طرف مذاکرات ازیک‌طرف و اعتماد نداشتن کشورهای خارجی هم به دولت افغانستان و هم به طالبان باعث شده که این کشورها به خواسته‌های هردو طرف صلح با سردی برخورد کنند. دیگر نه می‌شود به پیشنهاد اشرف غنی برای برگزاری انتخابات شفاف با نظارت سازمان ملل اعتماد کرد و نه به وعده‌ووعیدهای گروه طالبان مبنی بر ایجاد یک حکومت اسلامی با اشتراک تمامی اقوام افغانستان و بدون اینکه طالبان مثل گذشته درصدد قبضه کامل قدرت باشند. گویا تنها موضوعی که آمریکا و کشورهای منطقه بر سر آن توافق کامل دارند، پیشرفت‌ صلح بدون در نظر گرفتن وعده‌ووعیدهای دو گروه دولت و طالبان است. مردم افغانستان هم به هردو گروه به‌شدت بدگمان هستند. از سویی هم حکومت طالبان و اصرار آن‌ها بر جنگ و ویرانی کشور را دیده‌اند و هم ناکارآمدی دولت کنونی در مدیریت کشور و التزام حکومت به دموکراسی و انتخابات سالم را تجربه کرده‌اند.

طرح طالبان برای به عقب انداختن مذاکرات صلح استانبول زیرکانه و به نفع این گروه است. تا اوایل ماه جوزای امسال طبق توافق صلح آمریکا و طالبان؛ نیروهای آمریکایی باید تمامی پایگاه‌های خود از افغانستان را برچیده و آخرین نظامیان خود را از این کشور خارج می‌کرد. ماه مبارک رمضان احتمالاً از ۲۵ حمل شروع و تا بیست و چهارم ماه ثور ادامه خواهد. در حالی موعد خروج آخرین سربازان آمریکایی از افغانستان ماه می میلادی است آغاز این ماه از یازدهم ثور خواهد بود. اما ظاهراً به نظر می‌رسد که دولت جو بایدن در اعمال وعده ترامپ در این مورد تردید دارد و از همین حالا هم احتمال ماندن نیروهای آمریکایی تا بعد از موعد مقرر در افغانستان وجود دارد. ممکن است آمریکا دلایل زیادی برای این کارش داشته باشد و تاکنون هم چندین بار طالبان را به عهدشکنی متهم کرده است. اگر این مذاکرات به عقب می‌افتاد، طالبان می‌توانست با توجه به انجام نشدن این تعهد آمریکا، با رویکرد دیگری در مذاکرات حاضر شود یا اینکه از ادامه این مذاکرات به این بهانه انصراف بدهد. از سویی، ماه مبارک رمضان فرصت خوبی برای این گروه مبنی بر استفاده از احساسات مذهبی طرفدارانش برای انسجام بیشتر می‌توانست باشد.

از طرفی، دولت افغانستان هم به‌شدت در حال رایزنی با گروه‌های مختلف در مورد چگونگی پیشبرد مذاکرات صلح است. بعد از اظهار نگرانی کشورهای ترکیه و آمریکا به‌علاوه ناتو از تشتت و پراکندگی آرا در میان نمایندگان دولت افغانستان، حکومت نشست‌هایی در کابل برای هماهنگی بیشتر میان افراد شرکت‌کننده در این مذاکرات به نمایندگی از سوی دولت افغانستان برگزار کرده است. معلوم نیست که نتایج این مذاکرات با توجه به بدگمانی عمیق بین احزاب کشور و حکومت غنی به کجا منتهی شده است و نمایندگان احزاب افغانستان آیا بر روی اصول مشخصی توافق نظر دارند یا خیر.

بدیهی است که مذاکرات صلح افغانستان بدون ایجاد تصامیم سخت هم از سوی طالبان و هم از سوی دولت افغانستان و دادن امتیازات بزرگ به همدیگر به سرانجام نخواهد رسید. در کل فلسفه به مذاکره نشستن هم به همین معنی است که دو طرف خواست‌های همدیگر را به رسمیت شناخته و در مورد نحوه رسیدن به یک نقطه توافق با همدیگر به گفتگو می‌نشینند. اما اینکه چه چیزهایی قابل معامله است و چه مواردی می‌تواند مورد مذاکره و معامله قرار گیرد، از بغرنج‌ترین بخش‌های این مذاکرات به شمار می‌رود.

طالبان مثل همیشه تاکنون در هیچ موردی به‌صورت صریح اظهارنظر نکرده و موضع‌گیری‌های گنگ و مبهمی در مورد نیات خود در مورد آینده افغانستان داشته است. این گروه آن اتحاد سابق را ندارد و جناح‌های گوناگون به‌خصوص بعد از مرگ ملا عمر و کشته شدن جانشینش اختر منصور به وجود آمده است. به همین جهت عمده به‌صورت صریح اظهارنظر نمی‌کند تا مبادا در صفوف نیروهایش دودستگی به وجود آید.

نمایندگان دولت افغانستان هم در مورد کلیات مواد مورد مذاکره نظرات یکسانی ندارد. اگرچند اشرف غنی اصرار دارد که موضوع جمهوریت، و بند‌های مشخص قانون اساسی در مورد اصل انتخابات یا چند مورد دیگر، نمی‌تواند مورد مذاکره قرار گیرد ولی از قرار معلوم در این موارد هم در میان هیئت مذاکره‌کننده دولت انسجام نظری وجود نداشته است. تنها بعد از هشدار به دولت افغانستان و اظهار نگرانی بابت این چنددستگی‌ها حکومت درصدد یکسان‌سازی نظریات نمایندگان خود برآمده و این روزها نشست‌هایی در این زمینه برگزار می‌گردد.

باری، معلوم نیست که اشرف غنی در چند روز آینده موضع دولت در قبال صلح را چه چیزی اعلام خواهد کرد. اما با توجه به بیانیه آخر کشورهای شرکت‌کننده در نشست مسکو مبنی بر نپذیرفتن امارت اسلامی، گویا مسئله جمهوریت با پسوند اسلامی قابل‌مذاکره نخواهد بود و جمهوریت بر سر جایش باقی خواهد ماند. اما اینکه آیا دولت موقت به وجود آمده و حکومت کنونی از هم بپاشد، اما و اگرهایی در مورد آن وجود دارد. در این مورد بعید است که غنی بتواند در میان نمایندگان دولت اتحاد نظر به وجود آورد زیرا متأسفانه پل‌های اعتماد به حکومت فعلی را در دو انتخابات اخیر و رفتارهای نادرست خودش در امور سیاسی خراب شده است. در مورد رعایت حقوق اولیه زنان و حقوق بشر، طالبان به‌ناچار باید با جهانیان و مردم افغانستان کنار بیاید اما شاید در این زمینه تغییراتی در حد عرف موجود در کشورهای اسلامی و کشورهای منطقه به وجود آید.

ولی هرقدر هم که توافق صلح بین طالبان و حکومت محکم، با رضایت کامل طرفین باشد، انتظار خوب شدن وضعیت کشور در کوتاه‌مدت و تغییر اوضاع کنونی به‌سختی قابل‌تصور است. قریب به پنجاه سال جنگ و خونریزی، همه‌چیز را ویران کرده است. جدا از ویرانی زیربناهای اقتصادی، روابط اجتماعی در افغانستان به‌شدت از وضعیت نرمال و انسانی آن به‌سوی افراط در قوم‌گرایی گرایش‌های رادیکال مذهبی سوق داده‌شده است. ساختن ملتی به نام ملت افغانستان از دل این‌همه مشکلات کار زمان‌بری خواهد بود. ادغام این‌همه افراد بدگمان به همدیگر که تا حد تکفیر همدیگر پیشرفته‌اند، در دل یک نظام واحد و کار مشترک برای ساختن افغانستان واحد بسیار سخت است؛ اما ناممکن نیست. رسیدن به نقاط ایدئال به زمان و تعهد زمامداران کشور برای نگاه به آینده با عبرت از گذشته بستگی دارد.