افغانستان در سالهای پسین اگر در بخش های توسعه و پیشرفت عملکرد قابل قبولی نداشته باشد، در بخش گسترش مخابرات و دسترسی مردم به ارتباطات موبایلی خوب عمل کرده و درصد عظیمی از مردم به موبایل و ارتباطات موبایلی دسترسی دارند.شرکت های مخابراتی بعد از شکست طالبان و امدن امنیت چشم بر بازار بکر و دست نخورده افغانستان دوخته بودند و به سرعت به این کشور روی آوردند. این سهولت های ارتباطاتی به لطف حضور شرکت های خصوصی داخلی و دو شرکت جهانی در افغانستان ممکن شده و سهم دولت در این زمینه ناچیز بوده است.یکی از این شرکت ها، شرکت بزرگ چند ملیتی ام تی ان است که بعد از چند سال فعالیت در افغانستان، اخیرا اعلام کرده است که افغانستان را ترک خواهد کرد.  

وضعیت عمومی شرکت ام تی ان

شرکت چند ملیتی ام تی ان(MTN)یکی از شرکت های بزرگ مخابراتی جهان و بزرگترین شرکت مخابراتی در قاره آفریقا بوده که مرکز آن در شهر ژوهانسبورگ آفریقای جنوبی واقع شده است.این شرکت ادعا می کند که در سراسر جهان 240 میلیون نفر مشترک در 21 کشور عموما آفریقایی دارد و یکی از شرکت های بزرگ مخابراتی جهان به شمار می رود. شرکت ام تی ان در آسیا و در کشورهای سوریه، یمن، ایران و افغانستان هم خدمات مخابراتی ارایه می  دهد. این شرکت در آغاز فعالیتش در سال 2006 میلادی در افغانستان اریبا نام داشت و به مرور ایام به ام تی ان تغییر نام پیدا کرد. ام تی ان چند سال پیش مدعی بود که در افغانستان 18 میلیون سیمکارت توزیع کرده است و مشتریان از آن استفاده می کنند.

چند روز پیش خبر خروج ام تی ان از خاورمیانه و به خصوص افغانستان در خبرگزاری ها منعکس شد. مدیران این شرکت دلیل خروج خود را از این کشورها تمرکز بر آفریقا عنوان کرده و در مواردی کم ارزش شدن پول برخی از این کشورها را در این مساله به پیش کشیده اند. خروج ام تی ان از افغانستان به صورت میان مدت است و ممکن است که این روند از دو تا پنج سال به طول بینجامد. 

مشکلات اختصاصی ام تی ان در افغانستان

حدود چند ماه پیش شکایتی هم از سوی خانواده سربازان کشته شده آمریکایی در افغانستان علیه این شرکت در یکی از دادگاه های آمریکا مطرح شد. آنها در شکایت خود گفته بودند که ام تی ان در افغانستان به خاطر آسیب نرسیدن به پایه های مخابراتی اش، به گروههایی چون القاعده و طالبان باج داده است. آنها مدعی شده اند که این هزینه ها به منبع درامد این گروهها تبدیل شده و آنها را در حمله و کشتن سربازان آمریکایی تجهیز کرده است. شرکت ام تی ان بدون رد کردن محتوای این شکایت نامه، با نشر اعلامیه این گفته است که در حال بررسی این موضوع و رایزنی با مشاوران خود است.  تا هنوز رای دادگاه در این مورد نهایی نشده است و معلوم نیست که ایا ام تی ان در این مورد مجرم شناخته خواهد شد یا خیر.به نظر می رسد که در صورت اثبات این قضیه، شرکت ام تی ان مجبور به پرداخت مبلغ کلانی به عنوان غرامت به خانواده سربازان کشته شده آمریکایی در افغانستان خواهد شد. 

منبع درآمد شرکت های مخابراتی چیست؟

به طور سنتی عمده در آمد شرکت های مخابراتی باید بر اساس ایجاد مکالمه بین دو مشتری باشد اما با گذشت زمان و ورود اینترنت بی سیم، این روند تغییر کرده است و مکالمات اینترنتی جای مکالمه های مستقیم موبایلی را تا حدود زیادی گرفته است. شرکت های مخابراتی برای از دست ندادن مشتریانش مجبور به کم کردن هزینه های گفتگو از طریق خط موبایل خود کرده و به جای آن به درامدهای جانبی دیگر روی آورده اند. از جمله این در آمد ها می توان به بسته های اینترنتی اشاره کرد که این روزها به طور گسترده توسط این شرکت ها تبلیغ می شود. یکی از ویژگی های اینترنت موبایلی در افغانستان قیمت بلند و کیفیت پایین آن نسبت به کشورهای همسایه است. مثلا قیمت اینترنت در افغانستان نسبت به پاکستان هشت برابر بلند تر و نسبت به هندوستان حتی تا سی برابر بلند تر است. در قبال این گرانی، کیفیت نسل سوم و چهارم اینرنت در افغانستان نسبت به آن کشورها هم بسیار ضعیف و غیر قابل قبول است. وزارت مخابرات شرکت های مخابراتی را به گران فروشی متهم می کند و تا هنوز کارزارهای زیادی علیه این شرکت ها در اینترنت به راه افتاده ولی تاثیر چندانی بر رویه این شرکت ها و پایین آمدن نرخ اینترنت در افغانستان نداشته است. 

یکی از منابع مهم در آمد این شرکت ها خدمات موبایلی خدمات ارزش افزوده یا Value Added Service است که اصطلاحا به آن «VAS» هم می گویند. این نوع در آمد از طریق اشتراک گذاری خدمات پیام رسانی امکان پذیر است که در جهان از آن به وفور استفاده می شود. در سایر کشورهای پیش رفته شرکت های ترانسپورتی، اب و هوا، رسانه ها، ترافیک، شرکت های تبلیغاتی، دانشگاه ها و مراکز آموزشی، شرکت های پستی و خدمات بانکی به طور عموم با ارسال پیامک یا اس ام اس به مشتریان خود آنها را در جریان کارهای شان می اندازند. مثلا جریان نقل و انتقال پول از بانک، برنامه های درسی، امتحانات، ثبت نام و دیگر اطلاعیه ها در مکانهای آموزشی و گزارش تخلفات رانندگی و … همه از طریق ارسال پیام به مشترکین تلفون همراه انجام شده که این مساله برای شرکت های مخابراتی سود بسیاری خواهد داشت. 

اما در افغانستان این طور فعالیت ها چندان عمومیت نیافته چون سیستم های اداری کشور یکپارچه و دیجیتال نشده است. از این رو بسیار می بینیم که شرکت های مخابراتی برای جبران این کسری درآمد، مشتریان خود را تشویق به دریافت پیامک دعا، اخبار باشگاهها و احادیث و روایات می کنند. در موارد بسیارشکایتهای زیادی از سوی مشتریان وجود دارد که شرکت های مخابراتی به طور خودکار این خدمات را بدون رضایت مشتری فعال کرده و به نوعی این شرکت ها از مشترکین خود بدون رضایت آنها  اخاذی می کنند. 

شرکت های مخابراتی در افغانستان با چالش های زیادی مواجه اند. نا امنی، فساد اداری و بوروکراسی حاکم بر ادارات افغانستان ممکن است که کار را برای این شرکت ها در افغانستان سخت کند. در میان همه این مشکلات بدترین مشکل، مساله نا امنی و نبود زیرساخت های لازم چون برق و ارتباطات جاده ای مناسب در سراسر کشور است که هزینه های زیادی را به این شرکت ها تحمیل می کند و سود آوری آنها را پایین می آورد. بارها اتفاق افتاده است که پایه های مخابراتی این شرکت ها از سوی مخالفان دولت یا زورگویان محلی تخریب شده و آنها به طور واضحی خواهان درخواست باج از این شرکت ها در قبال آسیب ندیدن پایه های گرانقیمت مخابراتی شان است. 

سرنوشت ام تی ان در افغانستان به کجا می انجامد؟

ام تی ان در اعلامیه خود دلیل خروج از افغانستان را ذکر نکرده است.ظاهرا خروج ام تی ان از کشورهای سوریه، افغانستان و یمن به دلیل نا امنی و خروج از ایران به خاطر کاهش شدید ارزش پول ملی این کشور قابل توجیه است.  مشکلات موجود در کشور و رقابت سنگین با شرکتهای دیگر فعال در افغانستان،این شرکت را مجبور کرده است که از این کشور بیرون شود. 

خروج ام تی ان از افغانستان به معنی جمع کردن پایه های مخابراتی اش از این کشور نیست بلکه این شرکت برای واگذاری سهم خود در افغانستان با شرکت های فعال دیگر رایزنی خواهد کرد و امتیازات خود در این کشور را به فروش خواهد گذاشت. بعید نیست که شرکت های رقیب در افغانستان دارایی ها و سهم ام تی ان را بخرند و یا شرکت های جدید چینی و دیگر شبکه های موبایلی جهان فرصت را برای حضور در افغانستان مناسب دیده و از این مساله استفاده کنند.